40 ár síðani napalmgentan skelkaði heimin

Í dag eru 40 ár, síðani myndamaðurin Nick Ut stóð á vegnum uttan fyri vietnamesisku bygdina Trang Bang og eygleiddi nøkur ræðslusligin børn, sum komu rennandi ímóti honum, meðan tey skríggjaðu av pínu. Hann tók eina mynd av tí, sum hann sá, og teir næstu dagarnar fór myndin um allan heimin sum ímyndin av teirri líðingini, sum Vietnamkríggið kostaði fólkinum har. Myndin var viðvirkandi til, at fólk vendu sær ímóti krígnum og kravdu, at tað fekk ein enda

Vietnam, tann 8. juni 1972. Óttin, ræðslan og pínan eru týðilig á andlitinum á børnunum á myndini. Men eitt andlit er meiri hjartanemandi enn hini. Tann unga gentan rennur oman eftir høvuðsvegnum frá bygdini Trang Bang í Suðurvietnam. Hon er nakin, og húðin er við at bráðna uttan av kroppinum orsakað av napalm-bumbum, sum eru sleptar oman yvir bygdina, sum hon og familjan hava fjalt seg í teir seinastu dagarnar.

Napalm er ein brandbumba. Innihaldið er sum gelé. Tað brennur í nógvum hita, ræðuliga leingi og er torført at sløkkja.

Tann 9 ára gamla Kim Phuc hevur so ilt, at hon varnast ikki teir útlendsku myndamenninar, sum standa longri niðri á vegnum. Hon leggur ikki merki til tann unga AP-myndamannin Nick Ut, sum tekur eina mynd av henni í hesari ræðuligu løtuni, sum skelkaði allan heimin dagarnar aftaná.

Beint aftaná at Ut hevði tikið myndina, svímaði gentan, meðan hon skríggjaði "so heitt, so heitt".


-Eg græt, tá eg sá hana koma rennandi, segði AP-myndamaðurin í einari samrøðu seinni. Sjálvur hevði hann mist beiggja sín, sum arbeiddi fyri ta somu tíðindastovuna í Vietnamkrígnum.


-Hevði eg ikki hjálpt henni, og hon hevði doyð, hevði eg tikið lívið av mær, segði Nick Ut í samrøðuni.


Tann 21 ára gamli myndamaðurin tók gentuna við sær til eitt sjúkrahús nærhendis Trang Bang, men starvsfólkini har vildu ikki hjálpa henni. Men tá Ut tók sítt amerikanska pressukort fram og kravdi, at tey skuldu hjálpa gentuni, játtaðu tey. Hetta var eitt lítið sjúkrahús, og gentan varð seinni flutt á ein størri sjúkrahús, ið var tað einasta har á leiðini, sum hevði útgerð til at hjálpa henni.



Trupul ár


Tað næsta árið mátti Kim Phuc ígjøgnum eina sera pínufulla viðgerð fyri øll brunasárini av napalminum. Men tey sálarligu arrini vóru nógv djúpri enn tey likamligu. Í einari samrøðu seinni greiddi hon frá, at hon hevði havt sera ilt við at góðtaka øll arrini, sum fjaldu næstan triðingin av kroppinum.


-Eg eri ljót og ikki normal longur, hugsaði hon.


Eftir óteljandi húðflytingar og skurðviðgerðir slapp Kim Phuc endiliga av sjúkrahúsinum. Tá hevði Nick Ut longu vunnið Pulitzer-heiðurslønina fyri myndina av henni. Sjálv vildi hon bara sleppa til hús, so hon aftur kundi liva sum eitt barn.


Men tann gleðin bleiv stokkut. Tær norðurvietnamisku herdeildirnar og Vietcong løgdu alt Suðurvietnam undir seg, og í apríl í 1975 endaði kríggið. Viðgerðin bleiv dýr, og harafturat bleiv tað torført hjá Kim Phuc at fáa fatur á tablettunum, sum hon mátti fáa hvønn dag ímóti høvuðpínu og pínu í kroppinum.


Tey næstu árini stríddist hon við at røkka dreyminum um at gerast lækni. Til endans eydnaðist tað henni at sleppa at lesa læknavísindi, men dreymurin gjørdist stuttur, tí teir kommunistisku leiðararnir komu eftir, at teir kundu fáa ágóða av myndini av napalm-gentuni. Hon mátti gevast við lestrinum og bleiv nú ístaðin brúkt sum propagandadukka hjá myndugleikunum. Teir skipaðu fyri, at útlendsk tíðindafólk sluppu at tosa við Kim Phuc, men hon slapp bara at siga tað, sum teir vildu hava hana at siga.


-Eg vildi sleppa at flýggja frá hasari myndini. Sum barn bleiv eg brend av napalm og gjørdist krígsoffur, men í uppvøkstrinum bleiv eg eitt annað offur, hevur Kim Phuc sagt.



Nýtt lív


Ein dagin hoyrdi vietnamesiski forsætisráðharrin søguna um lagnuna hjá Kim Phuc, og hann gjørdi av at lata ta ungu kvinnuna sleppa til Kuba at halda fram við at lesa til lækna. Men hon kendi seg framvegis ikki frælsa. Hon vildi ikki aftur til heimlandið, og hon vildi sleppa burtur frá myndini, sum fylgdi henni, sama hvar hon var, og hvagar hon fór.


Meðan hon var í Kuba, hitti hon mannin, sum gjørdi hana heimskenda, og sum bjargaði lívi hennara. Nick Ut kom at vitja, men eisini her hildu myndugleikarnir eygað við henni, so hon tordi ikki at biðja hann hjálpa sær at flýggja


Men stutt eftir fekk hon møguleikan. Í 1992 møtti Phuc einum vietnamesiskum manni, sum eisini var komin til Kuba. Tey gjørdu av at giftast, og á brúdleypsferðini fóru tey til Moskva. Á vegnum heimaftur millumlendi flogfarið í Toronto í Kanada at taka brennievni. Men Phuc og maðurin vóru ikki í flogfarinum, tá tað fór til Kuba. Ístaðin fyri søktu tey um politiskt friðskjól í Kanada. Endiliga var hon leys.


Kim Phuc setti seg í samband við Nick Ut og greiddi honum frá tí, sum var hent. Hann eggjaði henni til at siga øllum heiminum frá tí, sum henni hevði verið fyri. Men hon vildi ikki hava meiri við myndamenn ella tíðindafólk at gera. Hon vildi bara hava frið og liva eitt vanligt lív.


Men tað vísti seg ikki at vera so lætt. Fjølmiðlarnir komu skjótt eftir, at tann eina ferð so kenda gentan hevði búsett seg á Toronto-leiðini, men hon valdi at taka málið í egnar hendur, og í 1999 kom bókin um søgu hennara.


Í dag er Kim Phuc 49 ára gomul. Hon er ST-sendiharri fyri krígsoffur og kann tí hyggja at myndini av sær sjálvari og skilja, hví hon skelkaði so mong.


-Tey flestu hava hoyrt um myndina av mær, men tað eru tey fáu, sum vita um lív mítt, sigur hon við norska kringvarpið.


(Kelda: NRK)