Úr Sosialinum nr. 7, 20. februar 2026:
Samráðingar um framtíðina hjá Grønlandi eru í gongd í sonevnda High-Level Working Group, sum avtalað á slóðbrótandi fundunum hjá Lars Løkke Rasmussen, uttanríkisráðharra í Danmark og grønlendska starvsfelaga hansara Vivian Motzfeldt í Washington 14. januar.
Vit vita ikki, hvat samráðingarnar serliga snúgva seg um, men eitt ávíst fyribrigdi hevur vakt nógvan ans: Sovereign Base Areas. Eitt hugtak, sum New York Times millum annað hevur umrøtt síðani fundin hjá Donald Trump við aðalskrivaran í NATO, Mark Rutte, 21. januar. Eingin hevur staðfest leysasøgurnar, men greitt verður frá, at Donald Trump sjálvur hevur víst áhuga fyri eini loysn, har USA sleppur kravinum um alt Grønland, men heldur fast við kravið til eitt avmarkað øki.
Høgt virda Council on Foreign Affairs í Washington tekur leysasøgurnar í so stórum álvara, at tey 3. februar høvdu opið kjak fyri og ímóti suverenum økjum til herstøðir í Grønlandi.
Samráðingarnar fara fram fyri afturlatnum hurðum. Men tað kann ikki útihýsast, at stjórnarleiðarin í Grønlandi, Jens Frederik Nielsen, sum skal hava vitan um samráðingarnar, eisini hugsaði um uppskotið um suveren øki, tá hann luttók í stóru bretsku samrøðusendingini “Pierce Morgan Uncensored” 4. februar. Her var hann nágreiniligur: “We are not giving away an inch of our land” (Vit lata ikki frá okkum ein tumma av landi okkara). Ein avvísing, sum møguliga kundi tulkast sum eitt skifti frá fyrra høvuðsboðskapinum hjá Grønlandi, “vit vilja ikki vera amerikanarar” til ein nýggjan: “vit geva ikki frá okkum ein tumma av landi okkara.” Kanska er hetta nú kjarnin í ósemjuni: møguliga avhendan av smærri pørtum av Grønlandi.
##med2##
Sigurin hjá Trump
Fyri stuðlar í USA tykist hugskotið um fullveldi yvir økjum til herstøðir sanniliga tiltalandi, og USA kann føra fram, at hugskotið er ein fín leingjan av “Verjuavtaluni fyri Grønland frá 1951,” sum gevur USA møguleika at reka støðir í Grønlandi, so leingi NATO-sáttmálin er í galdandi.
Við fullveldi yvir økjum til herstøðir fær USA varandi, óreguleraðan ognarrætt til strategiskt útvald landaøki í Grønlandi, sum møguliga kunnu hýsa øllum frá havnum, flogvøllum, radarastøðum, rakettstøðum, brennievnisgoymslum, satellittdátutøkum og lóðurgoymslum.
Um tað eydnast, kann Donald Trump útnevna seg sum vinnara av stríðnum um heimsins størstu oyggj. Hann kann soleiðis koma niður úr trænum, haðani hann hótti við innrás í eitt annað NATO-land, sum hevði havt við sær álvarsliga ósemju við Evropa, Grønland og Danmark, og ófrið á partabrævamarknaðunum, millum veljararnar og í amerikansku kongressini.
##med3##
Nei takk
Trupulleikin er sjálvandi, at heilt fá í Grønlandi vildu hugsað, at Grønland nú skal skerast sundur og latast USA fyri allar ævir. Hetta svarar helst til, at USA krevur fastan ognarrætt til Suðuroynna í Føroyum.
Seinasta árið hava grønlendsku veljararnir ongan vilja víst til semju við USA um fullveldi, og stríðshugurin er styrknaður nú Donald Trump hevur kent seg noyddan at leggja valdshóttanina til viks.
Mette Frederiksen ávarar um, at kreppan er langt frá liðug, men evropeiski stuðulin hevur spjatt vón um, at tað ringasta er yvirstaðið – eisini kravið um fullveldi. Vónin er, at umboðsmenninir hjá Trump verða nøgdir við minni. Kanska fer USA at leiga øki til herstøðir í Grønlandi í 99 ár, eins og Bretland leigaði Hong Kong frá Kina í 1898. Helst saman við føstum trygdum fyri, at Kina verður avskorið frá Grønlandi fyri allar ævir.
##med4##
Fast avvísing
Ein blonk avvísing av hugskotinum um avmarkaða avhending av fullveldinum hevur, sum sjónvarpsútsøgnin hjá Jens Frederik Nielsen bendir á, møguliga longu verið frammi í samráðingarrúminum.
At lata fullveldið frá sær vildi verið eyðmýkjandi og í andsøgn við sjálvsfatan Grønlands sum eina sameinda tjóð við túsund ára søgu og mentan og við altjóða viðurkendum sjálvsavgerðarrætti. Amerikanskt fullveldi yvir sjálvt smáum pørtum av Grønlandi vildi sett iva um framtíðarførleikan hjá Grønlandi at skipa ríki, og ein røð av meira jarðbundnum, ítøkiligum brotum fyri borgaran høvdu komið fram: íblanding í veiðiøki, dálking, íblanding í fría ferðslu og grønlendska felags ognarrættin til jørðina. Fleiri løgfrøðingar halda, at lata fullveldi frá sær til herstøðir í Grønlandi vildi verið í stríð við nútíðar altjóðarætt.
Danska stjórnin fer uttan iva at stuðla grønlendsku støðuni. Í ljósinum av greiðu avvísingunum hjá Mette Frederiksen av Donald Trump og áheitanini til altjóða samfelagið, so tykist tað at geva fullveldið frá sær at vera eitt óskiljandi knæfall og miseydnað.
##med5##
Sálarfrøðin hjá Trump
Tørvurin hjá USA á styrktum hernaðarligum støðum í Grønlandi móti russiskum og kinesiskum rakettálopum er til at skilja. Men Donald Trump og starvsfólk hansara hava ikki megnað at gjørt greitt, hví fult ella partvíst fullveldi yvir Grønlandi hevði verið neyðugt fyri at nøkta hendan tørvin.
USA hevur í roynd og veru hernaðarligt fullveldi í Grønlandi. Samstarvið við Danmark og Grønland um herstøðina Pituffik, fyrrverandi Thule Air Base, sum er ein miðdepil í amerikonsku rakettverjuni, hevur virkað til nøgdsemi hjá USA síðani 1950-árini. Lokalfólkið varð tvingsilsflutt undir danskari leiðslu í 1953, men samstarvið millum USA og Nuuk seinastu áratíggjuni hevur við sær, at hernaðarlig átøk á støðini verða framd uttan nevniverdar trupulleikar við nærmastu bygdirnar.
Formliga er støðin donsk-amerikonsk, Dannebrog flaggar lið um lið við Stars & Stripes, men í gerandisdegnum er danski verjustuðulin ein offiserur, júst sum Pentagon heldur vera neyðugt.
Undir áðurnevnda kjakinum í Uttanríkisráðnum førdu atfinnarar fram, at kravið um fullveldi – heilt ella partvíst – bert er eitt úttrykk fyri privata tráan hjá Donald Trump at eiga heldur enn at leiga ella gera samgongur við onnur lond – ein tørvur, sum forsetin sjálvur hevur lýst sum "sálarligan".
##med6##
Kýpros-modellið
USA hevur ikki øki við fullveldi aðrastaðni í heiminum. Tað nærmasta er Guantanamo-støðin á Kuba, sum USA einans umsitur við støði í einum óuppsigiligum leigusáttmála, men fullveldið er framvegis kubanskt. Í trimum oyggjaríkjum í Kyrrahavinum hevur USA støðir og umfatandi eftirlit við verju- og trygdarpolitikkinum hjá statunum, men teir tríggir statirnir hava fult fullveldi yvir sínum økjum.
Hugskotið um øki við fullveldi í Grønlandi er hinvegin grundað á tey bæði fullveldissøkini við herstøðum hjá Bretlandi á Kýpros, Akrotiri og Dhekelia, sum hava týdning fyri bretskt virksemi í Miðeystri. Kýpros var bretskt hjáland til 1960, og við skiftinum til sjálvstýri í 1960 varðveitti Bretland fullveldi yvir teimum báðum økjunum, sum tilsamans fevna um umleið 250 ferkilometrar. Her er bretsk lóg galdandi, hóast fleiri kypriotar framvegis búgva har. Bæði økini liggja í Miðjarahavinum og verða dagliga umsitin av bretsku verjuni. Bretland rindaði leigu fyri økini í fimm ár eftir ríkisfelagsskapin hjá Kýpros, men ikki síðani.
Í Grønlandi fer USA fyrst og fremst at hava eygað á Pituffik Space Base, sum við sínum umleið 600 ferkilometrum er dupult so stór sum Eysturoy, men onnur øki kunnu eisini metast at hava strategiskan týdning, til dømis fyri visjónina hjá Donald Trump um Golden Dome; ein rakettverja móti kjarnorkurakettum, serliga úr Russlandi og Kina.
Ein nýggj avtala, sum beinleiðis gevur Donald Trump møguleika at seta partar av sínum Golden Dome upp á herstøðum við fullveldi fer heilt sikkurt at gleða forsetan – serliga um avtalan eisini merkir, at Grønland er umfatað av sonevnda NORAD-samstarvinum millum USA og Kanada um verju í Arktis.
Mette Frederiksen, forsætisráðfrú, hevur givið boð um, at Danmark hyggur at kuplaverkætlanini við opnum sinni, og Trump, sum longu hevur biðið Kanada um at rinda fyri sín part av kuplinum, fer heilt sikkurt at meta tað vera meira enn rættvíst, at Danmark og Grønland eisini stuðla bæði við peningi og avhendaðum fullveldi.
